Kennis versus informatie, de rol van verhalen.

[Reactie op interview met cultuurfilosoof Ad Verbrugghe in De Morgen van 14 maart 2007]

"Kennis is niet belangrijk. Je kunt tegenwoordig alles opzoeken." Dat zei De Morgen journaliste Kim Herbots tegen cultuurfilosoof Ad Verbrugghe. Ik vindt dat een uitermate choquerende uitspraak die hopelijk sarcastisch bedoeld was. Gelukkig had Verbrugghe een goed antwoord klaar: "kennis mag je niet verwarren met informatie" en "zonder gedegen kennis van de context ben je niets met informatie."Helaas wordt in het hele éénzijdige debat over 'kennis tegenover vaardigheden' iets heel fundamenteels over het hoofd gezien. En dat is het feit dat een mens essentieel functioneert op verhalen: zijn sociaal functioneren is erin ingebed, hij haalt er zijn hoogstpersoonlijke zingeving uit, verhalen vormen de houvast waaraan de menselijke psyche zich vast klampt. Hoe rijker en complexer die verhalen zijn, hoe meer mogelijkheden de mens heeft om andere verhalen als dusdanig te herkennen, aan te voelen, eruit te leren en vooral: respect te tonen voor die andere verhalen.

Van kindsaf groeit elk mens op met verhalen van de mensen die hem of haar voor waren. Wat in het begin spontaan gebeurt via ouders en familiekring gaat zeer snel over in een gestructureerde vorm van kennisoverdracht. Die kennis voorstellen als losse blokjes in een trommeldoos geeft blijk van een totaal gebrek aan inzicht in het functioneren van de menselijke psyche. Al hebben de grote religieuze verhalen van weleer hun glans verloren, het proces van structurele kennisverwerving is niet veranderd.

Er zijn wetenschappelijke proeven geweest die hebben vastgesteld hoe de verwerving van kennis in ons brein zorgt voor nieuwe zenuwverbindingen, wat een grotere hersenactiviteit toelaat. Met andere woorden, we worden er slimmer van. Er is slechts één eenvoudige maar logische voorwaarde: je moet iets kunnen met die kennis: wat ben ik met de observatie dat er paaslelies bloeien in februari als ik niet weet wat paaslelies zijn? Verhalen dat zijn referentiekaders en die zijn essentieel om de wereld om ons heen te begrijpen.

Door laatdunkend te doen over kennisverwerving ontzeg je mensen bovendien één van de grootste 'kleine' vreugdes in het leven: die kleine 'aha-erlebnis' die je ervaart wanneer een puzzelstukje op zijn plaats valt. Eén klein stukje kennis dat zijn weg heeft gevonden naar de grote verhalenbank in je hoofd.

De tirannie van het woord

Begin januari. Er ligt een warm deken over ons, de tijd zoemt - maar het geluid wordt verdrongen door de voortrazende mens. Er hangt iets onheilspellends in de lucht, alsof het fin-de-siecle nu pas aanbreekt.
Volgens Will Self zijn mensen als de dood voor twijfel en geven zich daardoor gretig over aan de tirannie van het woord. Daar is iets van. Als je een probleem deugdelijk kan formuleren geeft dat een geruststellend gevoel. Het is tenminste al eens gevat in woorden. Ook al zijn het steeds te weinig woorden en doen de meeste afgeronde redeneringen afbreuk aan de complexiteit van het behandelde onderwerp.

Neem nu het veranderende milieu. Op 4 januari bleek dat ExxonMobil jaren lang bijna 16 miljoen dollar (12 miljoen euro) pompte in 43 lobbygroepen die twijfel moesten zaaien over het broeikasprobleem (zie IPS-bericht). Jarenlang werkte die propagandamachine als een gigantische rookmachine die achter elk bona fide wetenschappelijk rapport een slipspoor van twijfel plakte en de publieke opinie in verwarring bracht. Mensen hadden en hebben steeds woorden nodig om in beweging te komen. Woorden die overtuigen. Woorden die werven. Voor de politieke kaste is het woord vooral dienstbaar aan hun hang naar macht en het tevreden houden van hun electoraat, ze hollen achter de feiten aan en het blijft dus wachten op beweging. Die beweging kan alleen maar komen als de publieke opinie kantelt onder het gewicht van een sterk en overtuigend discours dat éénduidig het gemeenschappelijk belang aantoont van een noodzakelijke gedragswijziging. De malafide industriële lobby is er in geslaagd om de geloofwaardigheid van een zich vormende consensus onder wetenschappers te beschadigen en daarmee dat kantelmoment vele kostbare jaren vooruit te schuiven. Ons collectief historisch geheugen maakt dat we ons ingebakken wantrouwen tegenover grote boodschappen van buiten onze 'peer group' moeilijk nog helder kunnen bekijken. Terwijl het toch zo eenvoudig is: er bestaan immers zulke concrete begrippen als verantwoordelijkheid en het voorzorgprincipe. Om die te begrijpen zijn slechts weinig woorden nodig en al helemaal geen ingewikkelde klimatologische modellen.

Een ander heikel punt: de veranderende rol van de man in onze samenleving. Ondertussen zijn we de illusie voorbij dat er zoiets bestaat als de 'nieuwe man'. Dat is niet meer dan een uit de hand gelopen marketingconcept. Een woord dat aan cafétogen verworden is tot een 'running gag'. Ik schreef er een tijdje terug nog een column over met de titel 'schuld' - een enigzins overtrokken schuldgevoel lijkt het, maar het is wel geschreven naar aanleiding van een echt Amnesty rapport over mishandeling van vrouwen, hier en nu, bij ons. En overigens, in dat rapport vind je vooral uit de hand gelopen symptomen van een alledaags probleem waar haast elk gezin mee worstelt, bewust of onbewust. Als je de zaak enigzins eerlijk benadert en even rondkijkt in je omgeving dan kan je alleen maar tot het trieste besluit komen dat mannen over het algemeen een gedegenereerde moraal vertonen en hun gebrek aan verantwoordelijkheid en hun cynisme op slechts twee manieren kunnen compenseren: door wanhopig achter de feiten aan te blijven hollen of door zo er zo snel mogelijk van weg te lopen. Ook trekken we muren van woorden op die de eenvoudige waarheid aan het oog moet onttrekken. Gelukkig zijn er tegenwoordig boeken zoals dat van Ute Ehrhardt "Vrouwen zijn gewoon beter" die tussen de soep en de patatten het aangeslagen mannelijke ego verexcuseert maar tegelijk helemaal de grond inboort: "ze kunnen gewoon niet beter." De zoete wraak van Eva voor eeuwenlange onderdrukking? Wat mij betreft is het boekje nuttige literatuur voor beide seksen.

Vermeersch tegenover Vekeman

Vermeersch tegenover Vekeman in de Zeno ("God is liefde, God is een schoft" - De Morgen van 17/12) dit weekend. Modernisme tegenover post-modernisme. De eerste zegt dat rationalisme niet het tegenstelde is van emotie en medeleven. Terwijl Vekeman hem voortdurend verwijt precies dat te zijn: een rationalist zonder medeleven.
Wat Vekeman vergeet is dat er ook verworvenheden zijn van het modernisme en die de moeite waard zijn om te koesteren. Spijtig misschien maar er is niet aan te ontkomen, Vermeersch toornt intellektueel boven Vekeman uit. Regelmatig tijdens het interview legt de academicus de vinger op de wonde. Wat bijvoorbeeld te denken van de discussie over het kleine zieke kind dat ondraaglijk lijdt en dat ten allen prijze in leven zou moeten gehouden worden. Althans volgens Vekeman. Verdacht typisch, de post-moderne en mediagenieke schrijver die de romantische notie van het lijden hoog in het vaandel voert. Alsof het lijden een voorwaarde is voor een zekere 'kwaliteit' in het leven. Het is niet omdat het lijden een onverbreekbaar deel uitmaakt van het leven dat je het moet gaan stimuleren. Ooit gehoord van Murphy, of van de 'condition humain,' mr. Vekeman? Lijden zal altijd wel een deel uitmaken van de menselijke psyche, op zijn minst totdat we het geheim van de onsterfelijkheid hebben blootgelegd. En vanaf dan zal de verveling ongetwijfeld een nieuwe bron van lijden worden. Het feit dat we er de laatste honderd jaar in geslaagd zijn de levensstandaard dusdanig te verhogen voor brede lagen van de bevolking, dat heet sociale vooruitgang. En dan nog blijven er uitdagingen genoeg. Want een verzorgingsmaatschappij betekent niet dat we voldoende zorg opbrengen voor onze medemens...
Naar het einde van het gesprek toe vraagt Vermeersch nog iets belangrijks van Vekeman: "gelieve consequent te zijn." Met andere woorden, als je het niet eens bent met wat sommige van de grondbeginselen van de katholieke kerk, kan je jezelf bezwaarlijk een katholiek noemen.
En tenslotte: Vekeman heeft volgens mij een punt als hij zegt dat religieuze gevoelens bestaan en een plaats hebben naast de rede. Maar helaas toont hij zich een pover verdediger van die stelling.

Nostalgie volgens Gabriël Garcia Marquez

Zo ongeorganiseerd zijn als ik heeft het voordeel dat elk tijdsblok dat zich onverwacht presenteert zonder invulling kortstondig als een onbeschreven blad kan blijven drijven op het spiegelend oppervlak van een ondoorzichtige vijver in een stadspark dat doodstil ligt in de koude novemberlucht waar de stank van de stad berijmd hangt tussen kale bomen. Het gevoel is kortstondig omdat na het begin van de lichte euforie een stoet van mogelijke opdrachten zich aandient die met hun gedrum meer verwarring stichten dan berekening kan oplossen. Eerst wat eerst komt: eten. Een drukke taverne in het hartje van de Europese wijk in Brussel. Aan de lange tafel in het midden is plaats. Honger verwekt overmoed en ik bestel te veel. (..)

De recencent van De Morgen (Boekenbijlage van vandaag) heeft het over de nostalgie van Marquez, die met zijn nieuwste roman nog eens de tragisch-romantische tour opgaat. Volgens de beroemde auteur "is nostalgie rondjes draaien, steeds weer variaties bedenken op wat ooit al gezegd is." Dat mag zeker waar wezen, maar wat doe je met het gegeven dat nostalgie uiteindelijk neerkomt op een verdichting van niet meer dan enkele schaarse momenten van geluk, een bijeenharken van sprankels onuitgesproken verwachtingen. Ons poëtisch geheugen dat wanhopig een scène construeert, korte emotionele lijnen uitzet, een geforceerde sfeer tracht op te roepen die nooit bestaan heeft. De Nostalgie mag dan al een schaars geklede dame zijn die zich naast je in het plushe van een ouderswetse theaterzetel heeft genesteld, daar op de buhne loopt alles voortdurend mis. Het verhaal klinkt hol en de acteurs vallen snel door de mand. Te snel.